Zeytin, Antik Çağda, Akdeniz dünyasında hayatın her alanına girmiş bir bitkidir. Arkeolojik veriler zeytinin en erken kültüre alındığı ve yetiştirildiği bölgenin Akdeniz’in doğu kıyıları olan Levant olduğunu göstermektedi.
Zeytin ilk kez Doğu Akdeniz’de Kalkolitik Çağlarda yetiştirilmiş, Orta ve Geç Tunç Çağlarda ise tüm Levant’da, Anadolu (Akdeniz Bölgesi), Girit ve Kıbrıs’da zeytin yetiştiriciliği ve zeytinyağı üretimi yaygınlaşmıştır.
Kökü tarihten de eski olan yabani zeytin ağacının kaç bin yaşında ve anavatanının tam olarak neresi olduğu konusunda arkeobotanikçiler, tarihçiler ve arkeologlar arasında bir fikir birliği bulunmamaktadır. De Condolle ve Pelletier’e göre Anadolu, Suriye ve İran; bazılarına göre Yunanistan ve Kuzey Afrika, Atlas Dağları, Aşağı Mısır…
Yabani zeytinin ilk kez nerede ve kimler tarafından evcilleştirildiği nereden nereye yayıldığı hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür.
Zeytinin, asıl yurdunun Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde, örneğin güneyde Akdeniz’de
Toroslar’ın eteklerinde, Antalya ve İçel’de, batıda Muğla’da, Aydın Çine’de kendi kendine yetişen ve çoğalan yabani zeytin ağaçları, Bafa ve Kuşadası yörelerinde yabani zeytin ağaçlarının adeta ormana dönüşmeleri, İzmir Çeşme’de ve daha kuzeyde Çanakkale, Balıkesir ve Bursa’ya kadar yer yer kendini göstermesi zeytin ağacının anayurdunun günümüz Türkiye’si olabileceği düşüncesini desteklemektedir.
Yabani zeytin oleaster’in aşıyla ehlileştirilmesi ve bir kültür bitkisi olan sativa’ya dönüştürülmesinin yeryüzünde ilk kez M.Ö. 4000’lerde Anadolu, Doğu Akdeniz ve Güney Asya’da kabaca, İçel-Adana-Gaziantep’ten başlayıp Suriye, Lübnan, İsrail’e inen Akdeniz kıyı şeridi ve hinterlandında gerçekleştirildiği ve bunun büyük ihtimalle Samiler tarafından yapıldığı düşünülmektedir.
Zeytin ağacının anavatanı Güney Ön Asya olarak kabul edilmektedir. Bölge, günümüzde Doğu Akdeniz ile ülkemiz sınırları içerisindeki İçel, Hatay, Gaziantep ve Kahramanmaraş dolayları olarak kabul edilmektedir. Gen merkezi hususunda farklı fikirler öne sürülmesine rağmen Olea europea’nın ana yurdunun Güneydoğu Anadolu özellikle Mardin, Maraş ve Hatay arasında kalan bölge olması büyük bir olasılıkla kabul görmektedir.
Zeytinin anavatanının 3.binin 2.yarısından beri yetiştirildiği Suriye’nin olduğu ise farklı bir görüş olarak kabul edilmektedir. Konu hakkında farklı yorumlar yapılmasına karşın zeytin’in, M.Ö 4000’lerde, ilk kez Samiler tarafından ıslah edildiği ve bir kültür bitkisi haline getirildiği öne sürülmektedir.
Zeytinin yağının çıkarılması ve kullanımının yaygınlaşması 1500-2000 yıl sonra gerçekleşmiştir. Yağ presleri, saklamada kullanılan kaplar, zeytin motifleri olan vazo ve duvar resimleri gibi arkeolojik buluntular Tunç Çağı’nda ve daha sonraki dönemlerde Akdeniz’de zeytinciliğin yaygınlaştığını göstermektedir. Bunların yanı sıra zeytin çekirdekleri de kazılar sonrası elde edilen buluntular arasındadır.
Ilıman-sıcak ve fazla zengin olmayan kireçli topraklar zeytin ağacı için uygundur. Don olayı, aşırı ısı farklılığı ve kuraklık zeytin ağacı için olumsuz şartlardır. Tüm bu özellikler zeytin bitkisinin öz Akdeniz ağacı olduğunu kanıtlar niteliktedir.
Zeytinin anavatanı, Güneydoğu
Anadolu'dan Akdeniz ve Hazar havzasına, Ege Adaları, Yunanistan ve İspanya’ya kadar yayıldığı düşünülmektedir.
Ana yurdu Suriye, Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz bölgesi olan zeytin, Fenikeliler ve Sami kabileleri aracılığıyla diğer coğrafi alanlara yayılmıştır. Deniz ticaretinin ilerlemesi ile beraber, Fenikeliler Ege Adalarına ve Yunanistan’a önce zeytinyağını sonrasında ise zeytin ağacını götürmüşlerdir.
Zeytin, 16. yüzyılda Avrupa’dan gelen İspanyol misyonerler aracılığıyla okyanusları aşarak Kuzey ve Güney Amerika’da da yetiştirilmeye başlanmıştır.
İspanyollar tarafından götürülen zeytin fideleri önce Batı Hint adalarına sonrasında Amerika kıtasına ekilmiştir. 1560’larda Meksika ve Peru’ya; 19.yüzyılın ikinci yarısında İtalyan göçmenler vasıtasıyla, Kaliforniya, Şili ve Arjantin’den Avustralya ve Güney Afrika’ya kadar geniş bir alana yayılmıştır.
