Dokuz Oğuz birliğinin, yönetici uruk (aile) olan üç tuğlu Türük buduna karşı sürekli olarak ayaklanmasıyla süren hiç bitmeyen savaşlar sonucu Türk Kağanlığı giderek zayıfladı. Resmi tarihe göre, daha sonra da yıkılarak yerine “Uygur Kağanlığı” kuruldu. Ancak Orhun yazıtlarında bir yer dışında Uygur sözü geçmez. Bilge Kağan yazıtında Uygur sözü şöyle geçer:
“selenge qodı yorıpan qaragan qışlata biz barıkın anta buzdım...yışka agdı uygur elteber yüzçe erin ilger[rü] te[zdi]”. (Selengeyi geçerken Karagan'da kışladıktan sonra onların barklarını öylece bozduk...ormanına yöneldi. Uygur ilteberi [valisi] yüzlerce eriyle doğuya kaçtı.).
Burada, Uygur diye bir boydan değil, Kuzey Moğolistan'da Selenge Irmağı çevresindeki Uygur diye bir ülkeden söz edilmektedir.
On Uygur sözüne ise, 747-759 yılları arasında kağanlık yapmış olan, bugün “Uygur Kağanlığı” dediğimiz devletin ikinci kağanı Bayan Çor Kağan adına dikilen ilk yazıtta rastlanır:
“tengride bolmuş el etmiş bilge kağan b...//...töles...ötüken eli ögüres eli ekin ara olurmış subı selenge ermiş...on uygur toquz oguz üze yüz yıl olurup...toquz oguz budunımın etirü qubartı.”.
(Tanrıdan olmuş El Etmiş Bilge Kağan b...//...Töles...Ötüken Eli ve Ögüreş Eli arasında oturmuş. Suyu Selenge imiş...On Uygur Toquz Oguz üzerinde yüz yıl oturup...Dokuz Oğuz budunumun arkasına topladı..)
Burada “On Uygur Toquz Oguz üstünde yüz yıl oturup” sözlerinin doğru çevirisi, “On Uygur'un Dokuz Oğuz budunu üzerinde yüz yıl egemenlik sürüp” biçiminde olmalıdır.
Uygur ya da On Uygur bir boy ya da boylar birliği değil, bir bölge adıdır. El Etmiş Bilge Kağan, “Dokuz Oğuz budunumun arkasına topladı” derken, kendisinin Doğuz Oğuzlardan olduğunu anlatmaktadır.
On Uygur adlı bölge, Ötüken Eli ve Ögüreş Eli arasında olan ve içinden Selenge Irmağı akan bölgedir. Orhun Irmağı, Selenge'nin bir koludur. Tarihi Ordu Balık şehri buradadır.
Ötüken Eli, günümüzdeki Moğolistan’ın orta bölgesindeki Hangay olarak adlandırılan dağ sırasının vadisi, Ögüres Eli de, günümüzdeki Moğolistan’ın kuzey bölgesindeki dağ sırasının vadisidir.
Rus tarihçilere göre, Uygur Kağanlığı'nın bir parçası olan Kırgızlar; 840 yılında Ordu Balık'ı basıp Uygurları kılıçtan geçirerek Uygur Kağanlığı'nı yıktılar ve yerine Kırgız Kağanlığı'nı kurdular. Bu tarih, Sovyet döneminde Orta Asya'da yeni uluslar oluşturma politikalarının bir parçasıdır.
Bir Oğuz boyu olan Kırgızların önderliğinde yeni bir hanedan (840-924) kurulmuştur yalnızca. Ancak aynı bölgede bir çok kez kurulup yıkılan bu hanedanlıklar, yönetici boyların değişmesine karşın devletin kalıcılığının sürdüğünü gösterir.
Moğolistan'da bulunan Kırgızlardan kalma Sudzi yazıtı (840-862) dikkate değerdir. Yazıttaki dilin Kül Tegin, Bilge Kağan, Tonyuk ve Bayan Çor yazıtlarındaki dilden hiç bir farkı yoktur. Lehçe farkı bile yoktur.
Bugünkü Kırgızca ile ise uzaktan yakından bir ilgisi yoktur. Ayrıca yazıttan elde edilen bilgiler oldukça ilginçtir. Kırgızlar Uygur ülkesinde oturmaktadır. Uygur, bir ülke adıdır.
“uygur yerinte yaglaqar qan ata keltim kırqız ogılı boyla qutluq yargan men qutlug baga tarqan öge buyruqı men küm suruyım kün togısıqa batısıqa tegdi bay bar ertim agılam on yılqım sansız erti inim yeti urum üç qızım üç erti ebledim ogulımın qızımın qalınsız bertim ımırıma yüz er turug bertim yeginmin atımın körtim imti öltüm ogulınım erde ımırım ança bol qanqa atap qadıglan ulug ogulım s...bardı körmedim ır...oyul”.
(Uygur ülkesinden Yaglaklardan Kağan Ata'yım. Kırgız oğlu Boyla Kutluk Yargan [oğluyum]. Ben Kutluk Bağa Tarkan öge [ulusun büyüğü] buyruğu, benim ünüm doğudan batıya kadar ulaştı. Çok zengindim. Ağılım daki atım sayısızdı. Küçük erkek kardeşim, yedi oğulum vardı. Üç kızım vardı evlendirdim. Oğlumu, kızımı bedelsiz verdim. Dünürlerime yüzer otlak verdim. Yeğenlerimi, torunlarımı gördüm. Artık öldüm. Oğullarım! Yiğit dünürlerim! Kağanınıza üzülmeyin! Cesur olun! Büyük oğlum savaşa gitti. Görmedim...oğul.)
Divan-ı Lugat it-Türk'te Kaşgarlı Mahmut da Uygur maddesinde, “Türk hakanıyla barış yaptıktan sonra Zülkarneyn'in yaptırdığı beş şehirden oluşan bir ülkenin adı (...) bu ülkede beş kent vardır, bu kentlerde yaşayan halk kafirlerin en güçlüleri ve en iyi okçularıdır.” diye yazar.
Buradan da anlaşıldığı gibi, Uygur bir boy adı değil, bir ülke adıdır. Ancak Kaşgarlı'nın anlattığı Uygur adlı ülke, bugünkü Doğu Türkistan'ın kuzeydoğusudur. Turpan ve Kumul yerleşimleridir. Moğolistan'daki Uygur adlı ülke değildir.